Kamu emekçilerinin toplu iş sözleşmesi mücadelesinin tarihsel gelişimini ve Memur-Sen’in iktidar yanlısı tutumuyla süreci nasıl işlevsiz hale getirdiğini ele almakta; sendikal bürokrasinin yarattığı “tarihsel ihanet”i tartışıyoruz.
Kamu emekçilerinin sendikal hakları, Türkiye’de uzun yıllar boyunca devletin vesayetçi ve yasaklayıcı politikalarının gölgesinde gelişmiştir. 1960’lardan itibaren işçi sınıfının örgütlenmesiyle paralel olarak kamu çalışanlarının da sendikal hak arayışları gündeme gelmiş; ancak bu süreç, sıkıyönetim uygulamaları, 1980 askeri darbesi ve ardından gelen neoliberal politikalar nedeniyle sürekli kesintiye uğramıştır. 2001 yılında yürürlüğe giren 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları Kanunu, kamu çalışanlarına sınırlı bir “toplu görüşme” hakkı tanımış; bu hak 2010 anayasa değişikliği ile “toplu sözleşme”ye dönüşmüştür. Bu gelişme, kamu emekçileri açısından önemli bir eşik olmakla birlikte, uygulamada sendikal hakların kısıtlı ve göstermelik bir biçimde işletilmiştir.
Memur-Sen’in yetkili konfederasyon adı altında iktidarla birlikte oynadıkları tiyatro, kamu emekçilerine yönelik tarihsel bir ihanetin resmidir. Memur-Sen kapalı kapılar ardında iktidarın verdiği rolü oynayarak kamu emekçilerini her toplu iş sözleşmesi sürecinin iktidarın belirlediği koşullarda sonuçlanmasını sağlamıştır.
Toplu Sözleşme Hakkının Tarihsel Arka Planı
Türkiye’de kamu görevlilerinin sendikal hak talepleri, 1965 yılında çıkarılan 624 sayılı Devlet Personeli Sendikaları Kanunu ile yasal zemine kavuşmuş; ancak bu yasa grev ve toplu sözleşme hakkını içermemiştir. 1982 Anayasası, kamu görevlilerine sendika kurma hakkını dahi yasaklamış, bu yasak özellikle devrimci memurların mücadelesi ile birlikte 1990’lı yıllarda da yoğun eylemler sonucunda fiilen delinmiştir. Nihayetinde, 4688 sayılı Kanun (2001) kamu görevlilerine sendika kurma ve toplu görüşme hakkı tanımış; fakat bu görüşmelerin bağlayıcı niteliği bulunmamıştır. 2010 referandumu sonrasında Anayasa’nın 53. maddesinde yapılan değişiklik ile toplu sözleşme hakkı tanınmış, 2012 yılından itibaren ise toplu iş sözleşmesi uygulamaları başlamıştır.
Yandaş Konfederasyon Memur-Sen’in Masadaki Konumu
2012’den itibaren yapılan toplu sözleşme görüşmelerinde “yetkili konfederasyon” sıfatıyla masaya oturan Memur-Sen, kamu görevlilerinin en büyük konfederasyonu olarak karar süreçlerinde belirleyici olmuştur. Ancak konfederasyonun hükümet ile olan ideolojik ve siyasal yakınlığı, toplu sözleşme sürecini gerçek bir pazarlık alanı olmaktan çıkarmış, çoğu zaman iktidarın ekonomik politikalarının sendikal düzeyde meşrulaştırılması sonucunu doğurmuştur.
Örneğin 2012’deki ilk toplu sözleşme süreci, maaş artışları ve sosyal haklar konusunda ciddi beklentiler yaratmışken, Memur-Sen’in düşük oranlı artışlara onay vermesi kamu emekçileri arasında büyük tepki doğurmuştur. Benzer biçimde, 2017 ve 2019 toplu sözleşmelerinde enflasyon karşısında eriyen ücretlerin korunması yönündeki talepler karşılanmamış; hükümetin önerdiği oranlara “tarihî kazanım” söylemiyle sahip çıkılmıştır.
Tarihsel İhanetin Boyutları
Memur-Sen’in toplu sözleşme süreçlerinde sergilediği tutum, literatürde “sendikal bürokrasi”nin tipik bir örneği olarak değerlendirilebilir. Sendikal bürokrasinin, üyelerinin çıkarlarından ziyade iktidar ile uyumlu bir çizgi izlemesi, sendikanın temsil gücünü zayıflatmakta ve örgütlü emek mücadelesini işlevsizleştirmektedir. Bu bağlamda Memur-Sen’in tutumunun tarihsel ihanet olarak nitelenmesinin birkaç temel nedeni vardır:
- Ekonomik kayıplar: Enflasyon karşısında alım gücünü koruyacak oranlarda zam elde edilememiş, kamu emekçileri reel ücret kayıplarına uğramıştır.
- Hak taleplerinin dışlanması: Güvenceli istihdam, tayin hakkı, yıpranma payı, eşit işe eşit ücret gibi talepler müzakere masasında gündeme alınmamıştır.
- Meşrulaştırıcı rol: Hükümetin dayattığı sınırlı artışlar, sendikal kazanım olarak sunulmuş, kamu emekçilerinin iradesi çarpıtılmıştır.
- Sendikal çoğulculuğun engellenmesi: Diğer konfederasyonların önerileri masada dikkate alınmamış, yetki çoğunluğunun getirdiği tekelleştirici anlayış benimsenmiştir.
Sonuç
Kamu emekçileri için toplu iş sözleşmesi hakkı, yalnızca ücret artışını değil, demokratik katılımı ve sosyal hakların güvence altına alınmasını ifade eder. Ancak Türkiye’de bu hak, Memur-Sen’in hükümet yanlısı tutumu nedeniyle gerçek işlevinden koparılmıştır. Bu durum, kamu emekçilerinin uzun yıllar süren mücadelesinin boşa çıkarılması ve kazanımlarının geriye götürülmesi anlamına geldiğinden, literatürde ve sendikal hareket içerisinde “tarihsel ihanet” olarak nitelendirilmektedir.
Kamu emekçileri açısından bu tablonun aşılması, yalnızca mevcut sendikal yapılarla sınırlı kalmayan, tabandan örgütlenen ve bağımsız sendikal anlayışların güçlenmesiyle mümkündür. Aksi halde toplu sözleşme hakkı, anayasal bir norm olarak varlığını sürdürse bile, işlevsel olarak göstermelik bir müzakere düzeyinde kalmaya devam edecektir.
YORUMLAR